عباس
میلانی؛ در
«جستجوی رضا
شاه»، در
جستجوی
استبداد
تاریخنگاری
در خدمت سلطنتطلبان
در
تاریخنگاری
عباس میلانی،
افعی کبوتر میزاید!
هرچه
زمان میگذرد،
عباس میلانی بیشتر
به گذشته بازمیگردد؛
اما نه برای
کشف حقیقتهای
ناگفته تاریخ،
بلکه گویی برای
یافتن دلایل
تازهای در
ستایش رضا
شاه. هر بار
منابع و اسناد
تازهای کشف میشوند
و هر بار تصویر
مطلوبتری از
پادشاهی ترسیم
میشود که گویا
هم آزادیخواه
بوده، هم
تجددخواه و هم
با شتابی شگفتانگیز
ایران را به
سوی پیشرفت
هدایت کرده
است.
عباس
میلانی با
کتاب تازهاش
«در جستجوی
رضا شاه» گام دیگری
در این مسیر
برداشته است.
او در دیباچه
کتاب، رضا شاه
را در شمار
معدود رهبران
سیاسی صد سال
اخیر ایران
قرار میدهد
که بهطور جدی
درباره مسئله
تجدد ایران
اندیشیده و
کتاب نوشته
است!
خواننده
با شنیدن چنین
توصیفی حق
دارد مکث کند:
رضا شاه چه
کتابهایی
درباره تجدد
نوشته است؟ آیا
واقعاً با یک
اندیشهورز و
نظریهپرداز
سیاسی روبهرو
هستیم یا با
فرمانروایی
که بخشی از
برنامههای
نوسازی کشور
را با اتکا به
قدرت نظامی و
سرکوب سیاسی پیش
برد؟
مسئله
فقط یک عبارت
شگفتآور در دیباچه
کتاب نیست.
مسئله، تصویری
است که میلانی
میکوشد از
رضا شاه بسازد
و جایگاهی است
که برای او در
تاریخ معاصر ایران
در نظر گرفته
است. در این
روایت، گویی
از دل
استبداد،
آزادیخواهی
و از دل
سرکوب، تجدد
زاده میشود؛
درست همانجا
که افعی کبوتر
میزاید!
نوسازی
یا تجدد؟
یکی
از مشکلات اساسی
این روایت،
خلط میان
نوسازی و تجدد
است. ساخت راهآهن،
ایجاد
دانشگاه،
گسترش دستگاه
اداری و توسعه
زیرساختها،
بهخودیخود
نشانه تجدد سیاسی
و اجتماعی نیستند.
این اقدامات میتوانند
در نظامی
استبدادی نیز
انجام شوند.
تجدد،
بدون آزادی
اندیشه و بیان،
بدون حقوق شهروندی،
بدون حاکمیت
قانون و بدون
امکان مشارکت
آزادانه مردم
در تعیین
سرنوشت خود،
مفهومی ناقص و
تهی از محتوای
سیاسی و
اجتماعی آن
است.
رضا
شاه در دوره
سلطنت خود برخی
نوسازیهای
محدود اما مهم
را در زمینههای
اداری، نظامی،
آموزشی و زیرساختی
پیش برد. اما این
اقدامات را نمیتوان
به معنای تجدد
سیاسی و
اجتماعی
دانست. او همزمان
دستاوردهای
انقلاب
مشروطه را زیر
پا گذاشت،
مجلس را از
استقلال تهی
کرد، مطبوعات
را به بند کشید،
احزاب و تشکلهای
مستقل را
سرکوب کرد و
مخالفان سیاسی
را به زندان،
شکنجه و مرگ
سپرد.
مدرس،
فرخی یزدی،
ارانی و بسیاری
دیگر از
مخالفان و شخصیتهای
سیاسی و
روشنفکری،
قربانی نظامی
شدند که میلانی
امروز میکوشد
چهرهای آزادیخواه
از آن ترسیم
کند.
آیا
میتوان این
واقعیتها را
از تاریخ رضا
شاه جدا کرد و
سپس از او بهعنوان
نماد آزادیخواهی
و تجدد یاد
کرد؟
نوسازی
ایران پیش از
رضا شاه آغاز
شده بود
یکی
از مهمترین
کاستیهای
روایت میلانی،
کمرنگ کردن
زمینههای
تاریخی و
اجتماعی
نوسازی ایران
پیش از به
قدرت رسیدن
رضا شاه است.
نوسازی
ایران از زمان
قاجار و تحت
تأثیر تحولات
جهان جدید،
اندیشههای
اصلاحطلبانه
و تلاش روشنفکران
و نیروهای
اجتماعی آغاز
شده بود. تأسیس
دارالفنون در
دوره ناصرالدین
شاه، گسترش
مدارس جدید،
شکلگیری اندیشه
آموزش نوین،
اصلاحات حقوقی
و تلاش برای ایجاد
نهادهای جدید،
همگی بخشی از
این روند
بودند.
حتی
اندیشه احداث
راهآهن نیز
دههها پیش از
رضا شاه مطرح
شده بود. در
دوره قاجار،
طرحها و پیشنهادهای
گوناگونی برای
احداث راهآهن
ارائه شد و
خطوط ریلی
محدودی نیز
ساخته شدند.
طرح راهآهن
سراسری، پیشینهای
در اندیشه و
برنامههای
اصلاحطلبان
ایرانی داشت و
پیش از سلطنت
رضا شاه
درباره آن بحث
و تلاش شده
بود.
البته
باید میان طرح
و زمینه تاریخی
یک پروژه و
اجرای عملی آن
تفاوت گذاشت.
احداث راهآهن
سراسری در
دوره رضا شاه
به مرحله اجرا
رسید و او در پیشبرد
آن نقش مهمی
داشت. اما این
واقعیت، به
معنای آن نیست
که اندیشه و
زمینههای چنین
تحولی نیز با
او آغاز شده
بود.
نوسازی
ایران محصول
اراده و اندیشه
یک نفر نبود.
تحولات فکری و
اجتماعی پس از
انقلاب
مشروطه، تلاش
روشنفکران،
حقوقدانان،
آموزگاران و نیروهای
اجتماعی و تأثیر
تحولات جهان
جدید، همگی در
شکلگیری
نهادهای نوین
در ایران نقش
داشتند.
بسیاری
از کسانی که
در ایجاد این
نهادها سهم
داشتند، نه
تنها با رضا
شاه همفکر
نبودند، بلکه
بعدها به
دستور همان
قدرتی که میلانی
ستایش میکند،
سرکوب شدند.
تاریخنگاری
منصفانه باید
سهم این نیروها
را به رسمیت
بشناسد. نمیتوان
دستاوردهای
جمعی یک جامعه
را به حساب یک
فرمانروا
گذاشت و در
همان حال، حذف
و سرکوب سازندگان
آن دستاوردها
را نادیده
گرفت.
تحولات
ایران نیز جدا
از روندهای
جهانی نبود.
گسترش آموزش
جدید، ایجاد
دانشگاهها،
اصلاح دستگاه
قضایی و توسعه
زیرساختها
در بسیاری از
کشورهای
منطقه و جهان
جریان داشت.
این
تحولات بخشی
از دگرگونی
گسترده جهان
جدید بودند،
نه معجزهای
که تنها از
اراده یک
پادشاه
سرچشمه گرفته
باشد.
وقتی
پژوهشگر
گذشته خود را
پس میگیرد
نکته
قابل تأمل دیگر،
تغییر موضع
عباس میلانی
درباره رضا
شاه است. او در
گفتوگوی
تازه خود با سیما
ثابت، در ۱۹
آبان ۱۴۰۵،
از تغییر بنیادین
برداشتهای پیشینش
سخن میگوید؛
بهگونهای
که مضمون
سخنانش این
است که تقریباً
هر آنچه پیشتر
درباره رضا
شاه میدانسته
و تصور میکرده،
نادرست بوده
است.
این
سخنان پرسش
مهمی را پیش میکشد:
پس آنچه میلانی
پیشتر
درباره رضا
شاه نوشته و
گفته بود، بر
چه شناخت و
اسنادی
استوار بوده
است؟ چه اسناد
تازهای چنین
تغییر بزرگی
در ارزیابی او
ایجاد کردهاند؟
بازنگری
در داوریهای
گذشته، نه
تنها ایرادی
ندارد، بلکه
از ویژگیهای
پژوهش جدی
است. هیچ
پژوهشگری نباید
اسیر نوشتههای
پیشین خود
بماند. اما
وقتی تغییر
داوری تا این
اندازه
گسترده است،
انتظار میرود
پژوهشگر روشن
کند چه اسناد
تازهای یافته،
کدام ارزیابیهای
گذشته را
نادرست میداند
و بر چه پایهای
به نتیجههای
تازه رسیده
است.
نمیتوان
صرفاً با
اعلام کشف
منابع جدید،
تصویری تازه و
مطلوب از یک
فرمانروای
تاریخی ساخت و
از پاسخگویی
درباره تناقضهای
روایت پیشین
شانه خالی
کرد.
بهویژه
آنکه موضوع
پژوهش، تاریخ
دوردست و دستنیافتنی
نیست. درباره
دوران رضا شاه
اسناد، گزارشها،
مذاکرات مجلس
و شهادتهای
فراوانی وجود
دارد. سرکوب سیاسی،
تعطیلی آزادیهای
مشروطه، قتل و
زندانی کردن
مخالفان و
تصاحب گسترده
املاک مردم،
مسائلی نیستند
که با تغییر
زاویه نگاه
پژوهشگر از
تاریخ حذف
شوند.
استبداد
با راهآهن و
دانشگاه تطهیر
نمیشود
مشکل
اصلی در تاریخنگاری
میلانی این
است که گویی
دستاوردهای
عمرانی و اداری
رضا شاه میتوانند
بر استبداد سیاسی
او سایه بیندازند.
اما
اگر ساخت راهآهن
و دانشگاه
نشانه شایستگی
یک فرمانروا
باشد، آیا باید
به همین دلیل
سرکوب آزادیها
و حقوق مردم
را نادیده
گرفت؟
اگر یک
حکومت بتواند
مدرسه بسازد،
اما حق اندیشیدن
و سخن گفتن را
از مردم بگیرد،
آیا میتوان
آن را حکومتی
تجددخواه نامید؟
تاریخ
جهان نیز پر
از فرمانروایانی
است که در
دوران حکومت
خود پروژههای
بزرگ صنعتی،
عمرانی و اداری
اجرا کردهاند؛
اما این
دستاوردها نه
جنایتهای
آنان را پاک
کرده و نه
استبدادشان
را به آزادیخواهی
تبدیل کرده
است.
توسعه
اقتصادی و
نوسازی اداری،
جایگزین آزادی
سیاسی و کرامت
انسانی نمیشوند.
از
جستجوی رضا
شاه تا جستجوی
استبداد
مسئله
عباس میلانی
فقط دفاع از
کارنامه یک
پادشاه تاریخی
نیست. اهمیت سیاسی
این روایت را
باید در شرایط
امروز ایران نیز
دید؛ زمانی که
بخش غالب جریان
سلطنتطلب،
در واکنش به
استبداد
حکومت اسلامی،
بازگشت به
سلطنت پهلوی
را راه نجات ایران
معرفی میکند.
در
چنین فضایی،
بازسازی چهره
رضا شاه بهعنوان
فرمانروایی
آزادیخواه و
تجددگرا،
خدمتی فکری به
پروژه سیاسی
بازگشت سلطنت
است.
اما
مردم ایران
برای رهایی از
استبداد
حکومت اسلامی،
به استبداد دیگری
نیاز ندارند.
مسئله،
انتخاب میان
دو گذشته
اقتدارگرا نیست؛
مسئله گشودن
راهی به سوی
آزادی،
دموکراسی،
عدالت اجتماعی
و حاکمیت مردم
است.
نمیتوان
از یک سو جنایتها
و سرکوبهای
حکومت اسلامی
را محکوم کرد
و از سوی دیگر،
همان معیارهای
آزادی و حقوق
انسانی را
هنگام ارزیابی
حکومت پهلوی
کنار گذاشت.
آزادی،
معیار دوگانه
ندارد.
استبداد، چه
با نام دین و
چه با نام
پادشاهی،
استبداد است.
عباس
میلانی عنوان
کتاب خود را
«در جستجوی
رضا شاه»
گذاشته است؛
اما آنچه در این
روایت بیش از
هر چیز به چشم
میآید،
جستجوی راهی
برای تطهیر
استبداد و بازگرداندن
اعتبار سیاسی
به الگویی از
قدرت است که
تاریخ ایران
بهای سنگینی
برای آن
پرداخته است.
تاریخنگاری،
جستجوی حقیقت
است، نه جستجوی
فرمانروایی
که بتوان با
بازسازی چهرهاش،
آرزوی بازگشت
استبداد را
موجه جلوه
داد.
🌹🌍🌹